Vitaliteit vergroten met de Aanvullende Schijf van Vijf
Vitaliteit ontstaat wanneer je lichaam en geest op een gezonde manier voedt in plaats van vult. Meer achtergrond over vitaliteit is te vinden op Wikipedia. Lees ook andere artikelen over energie en balans in PSC Magazine 2015.
Door: Viktor Steijger
De praktijk laat zien dat veel mensen moeite hebben hun energiebronnen optimaal aan te boren. Wie zich niet bewust is van de juiste manier van ‘voeden’, zowel letterlijk als figuurlijk, kan in de valkuil van ‘vullen’ stappen. Het vullen van tijd, lichaam en geest welteverstaan. Het gevolg is veelal verminderde energie, vermoeidheid, futloosheid, uitgeblustheid, passiviteit en ‘ont-sprankeling’ in werk en privé. De ‘Aanvullende Schijf van Vijf’ is een nuttig handvat dat coaches en trainers kunnen inzetten om mensen te begeleiden naar meer vitaliteit, zodat ze meer uit hun talenten, loopbaan en privéleven kunnen halen.
In mijn loopbaanadvies- en coachingpraktijk kom ik dagelijks mensen tegen die op de een of andere manier zichzelf te weinig betekenisvol voeden en zodoende niet de juiste en haalbare energiebalans hebben. Op basis van praktijkervaringen en aangevuld met wetenschappelijk onderzoek en populaire publicaties, heb ik met collega’s een model ontwikkeld, dat nuttig en effectief is voor persoonlijke effectiviteit in werk en privé. Ik noem het de Aanvullende Schijf Van Vijf.
Harde Tijd als verslaving
Psycholoog Gill Edwards (2001) ziet dat veel mensen last hebben van het onrustige gevoel waarin het ‘moeten’ centraal staat, die voor velen bekende gemoedstoestand vol zorgen, verplichtingen, geploeter, verantwoordelijkheden, teveel werk, te veel haast en de strijd tegen de klok. Zij noemt dit te veel in de ‘Harde Tijd’ zitten. Indien mensen teveel hooi op hun vork hebben genomen en te weinig de batterij opladen, tasten ze hun energiereserves aan. Uitputting van onze energievoorraad leidt zelfs in het ergste geval tot burn-out, terwijl een goed evenwicht tussen inspanning en ontspanning de basis is voor bevlogenheid (Bakker 2009).
De hamvraag die ik mijn coachees in de praktijk vaak stel, luidt: ‘Hoe kom jij meer in balans met je fundamentele behoeften?’ Deze onderzoeksvraag brengt me in de literatuur bij Stephen Covey. Hij signaleert het ‘paradigma van de complete mens’. We zijn in de kern vierdimensionale wezens met lichaam, hoofd, hart en ziel. Wie alle westerse en oosterse filosofieën en religies bestudeert, zal steeds dezelfde pijlers aantreffen. Dit zijn de fysieke, de mentale, de sociaal-emotionele en de spirituele dimensies. Deze worden in verschillende termen aangeduid, maar komen vaak op hetzelfde neer. Ze vertegenwoordigen de vier basisbehoeften van mensen, te weten: leven (fysiek), liefhebben (relaties), leren (groei en ontwikkeling) en iets nalaten (bijdragen, ertoe doen). Als we deze behoeften weten te vervullen, komen we in balans met onszelf en kunnen we onze talenten ontplooien en benutten (Covey, 2005).
Positieve Psychologie
Hoe kun je jezelf optimaal ‘voeden’ zodat het bij jezelf meer gaat stromen voor meer vitaliteit? Vitaliteit is een sleutelbegrip in de Positieve Psychologie. In deze wetenschappelijke stroming ligt het accent op begrijpen waarom het leven waard is geleefd te worden en wat ervoor nodig is om als mens gelukkig, tevreden, bevlogen, energiek, vitaal en succesvol te worden (Seligman en Csikszentmihalyi, 2000). Sterker nog, wie doordacht in zijn energiebronnen investeert, kan meer uit zijn talent halen en zal beter presteren. Vitaliteit is voor de meeste mensen goed bereikbaar als je voldoende tijd voor jezelf neemt en je energiebronnen weet te voeden en op te laden. Hierdoor kun je gaan bruisen van energie en je vitaler en gelukkiger voelen (Bakker, 2009).
Tijd om het concreet te maken. De Schijf van Vijf geeft in een oogopslag inzicht hoe ieder individu zichzelf kan voeden zodat je mentaal en fysiek fit en vitaal bent en ook duurzaam weerbaar en wendbaar in woelige tijden blijft. Hierbij zijn de vier bovengenoemde universele dimensies opgerekt naar vijf schijven, omdat ik bij (loopbaan)coaching dikwijls bij deze vijf thema’s uitkom. De vijf schijven met hun fundamentele behoeften zijn: 1. de Cognitieve Schijf: op peil houden van je kennis en kunde en daarmee je algemene ontwikkeling en vakkennis en/of vakmanschap; 2. de Sociale Schijf: jezelf op het werk of in privé omringen met mensen die letterlijk energie geven; 3. de Psychologische Schijf: jezelf in verbinding stellen met mensen met wie je je diepere zielenroerselen kunt delen en/of je emoties kunt uiten; 4. de Fysieke Schijf: activiteiten waardoor je fysiek fit blijft, zoals sport en bewegen, gezonde voeding, voldoende lichaamsontspanning, nachtrust, geborgenheid; 5. de Spirituele Schijf: tegemoet komen aan je zingeving en je ‘zijn’, in verbinding zijn met jezelf en je omgeving, iets bijdragen of ertoe doen. Kortom, in contact komen met het grotere geheel dan alleen jezelf.
Praktijkcasus Jolanda: van loom naar hefboom
Jolanda (in verband met privacy is deze naam gefingeerd) is een 37-jarige parttime juridisch medewerker werkzaam bij een gemeente. Op het werk is het alle hens aan dek met veel langdurig ziekteverlof van collega’s, een hoge werkdruk en veel deadlines met begrotingen en jaarrekeningen. Ze maakt gemiddeld 25 uur per week, waarmee ze structureel drie uur overwerkt.
Ze is tien jaar getrouwd met Remco. Ze hebben twee zoons van vier en zeven jaar. De oudste gaat goed op school, zit in F6 op de plaatselijke voetbalvereniging en bestiert het drumtoestel bij muziekles. De jongste zit in groep 1 en heeft serieuze slaapstoornissen, waardoor Remco en Jolanda de laatste jaren gemiddeld vijf dagen per week onderbroken nachten hebben. Soms moeten ze wel vier tot vijf keer op om de jongste te troosten.
Remco is ondernemer en werkt al tien jaar in de bouw; door de financiële crisis verkeert zijn eenmansbedrijf in noodweer. Hij maakt werkweken van zestig tot zeventig uur. Het zet mede de huishouding financieel en organisatorisch stevig onder druk. Hij moet elke dag om 5 uur op en is vaak ’s avonds laat terug. Overdag heeft hij zijn projecten en ’s avonds de extra klussen. Vakanties zaten er de laatste twee jaar niet meer in. Overdag is het behalve met werk doordeweeks druk met halen, wegbrengen naar vriendjes, BSO, school, sport en muziekles. Als ’s avonds eenmaal de kinderen op bed gelegd zijn, loeren de strijkstapel en de was. Om 22.00 uur ploft ze neer op de bank, zapt wat in de rondte en gaat meestal 22.30 uur slapen. Met de valse hoop van een ononderbroken nacht. In het weekend doet ze de schoonmaak en de boodschappen en zijn er de sociale uitjes en verplichtingen.
Als ik haar vraag aan te duiden welk gevoelsmatig totaalcijfer zij zichzelf geeft in de huidige situatie op de vitaliteitsschaal van 1 tot 10, dan is ze uitgesproken. ‘Niet meer dan een 4.’ Het is klip en klaar dat haar vitaliteit code rood heeft. Als we inzoomen op de Schijf van Vijf, scoort ze op alle vlakken een onvoldoende. Als ze het totaalplaatje tot zich door laat dringen, schrikt ze hoe slecht haar energiehuishouding ervoor staat. In deze coachingsessie etaleert ze gaandeweg een sterk urgentiebesef en wil direct aan de slag met een revitalisatieplan. We bespreken drie hoofdvragen ter overdenking: Waar sta je? Waar wil je heen? Hoe kom je daar? Daarna werken we een activiteitenplanning uit voor elke schijf met fundamentele behoefte.
Hard voor zichzelf
Jolanda voert aanvankelijk de omstandigheden aan als bron van haar gebrek aan fitheid. Na kritische coachingdialoog en nadere contemplatie ziet ze in dat ze haar leef- en werkdruk en lage vitaliteit mede aan zichzelf te wijten heeft. Hier ligt de sleutel om voor zichzelf de regie te gaan nemen, ‘want deze situatie is een neerwaartse spiraal, een glijbaan naar beneden’. Jolanda houdt zichzelf een spiegel voor. Ze beschrijft zichzelf als teruggetrokken, introvert en afwachtend. Ze heeft een enorm verantwoordelijkheidsbesef en wil alles thuis goed doen. Ze ervaart veel zorgen en leeft in de ‘Harde Tijd’. Ze is simpelweg opgevoed met waarden als plichtsbesef, vlijt, ledigheid is des duivels oorkussen en ‘heb je geen zin, dan maak je maar zin’. Ze is hard voor zichzelf. Een bikkel. En iemand die niet snel de hulpvraag stelt. In de coachinggesprekken vallen veel kwartjes die achteraf logisch lijken. Ze bedenkt tien activiteiten die haar privéleven en werksituatie in de gewenste flow kunnen brengen.
Van al die voornemens worden achteraf twee kritische factoren manifest. Deze twee hefbomen zijn: 1. Ze besluit weer te gaan bewegen en een oude hobby op te pakken. Zwemmen! Wat haar tegenhoudt, is dat ze niet graag alleen wil gaan zwemmen. Ongezellig en ’s avonds eng om door het donker naar huis te gaan. Waarop ze besluit om de achterbuurvrouw Corrien mee te vragen. Die blijkt ook van zwemmen te houden. En, niet onbelangrijk, ze hebben het samen gezellig (sociale schijf). Bovendien kan ze haar zorgen en gevoelens delen (psychologische schijf). Ze spreken af een vaste zwemavond in te lassen (fysieke schijf). Aan Remco vraagt ze standaard op die avond bij de kinderen te blijven, zodat zij een avond tijd voor zichzelf heeft. 2. Ze besluit haar geloofsbelijdenis weer nieuw leven in te blazen. Voortaan gaat ze weer iedere zondag naar de kerk. Voor het gezin meteen een rustpunt. Ze voelt zich gesteund en geïnspireerd door het geloof, waarmee ze zichzelf op een dieper niveau weet te inspireren (spirituele schijf).
Andere voornemens waren onder meer: twee keer per week op de fiets naar het werk, een evenredige taakverdeling met troosten en nachtdienst thuis, vaker afspreken en naar de sauna met haar zussen, weekgesprekken met Corrien, een managementopleiding volgen (haar droom is leidinggevende te worden op de juridische afdeling), vakliteratuur lezen, thuis meer aan yoga doen en vrijwilligerswerk op de vereniging.
Ecologische effecten opwaardering Schijf van Vijf
Na drie maanden geeft Jolanda te kennen dat haar gevoelscijfer voor vitaliteit is verschoven van een 4 naar een 7. Na voortdurende bewustwording en bijsturing, scherpe keuzes en prioritering weet ze na een jaar haar energiehuishouding op te krikken naar het niveau 8. Door haar toegenomen energie zit ze tegenwoordig ook minder uitgeteld voor de buis en heeft ze meer energie om in het weekend leuke dingen te doen met haar man en kinderen. En, heel opmerkelijk, doordat Remco op de dinsdagavond als vaste prik is gaan schilderen, meer ontspanning is gaan nemen en zich bewuster is van en alerter is op zijn vrouw, heeft hij zelf ook een oppepper gekregen in zijn leef- en werkritme. Ook in hun relatie hebben ze meer Vitamine V toegediend. Jolanda heeft ook weer fut om management- en psychologieboeken te lezen en ze heeft zich zelfs ingeschreven voor een postdoctorale managementstudie om daarmee haar loopbaan een stimulans te geven en werk te maken van een langgekoesterde wens: een verticale vervolgstap in haar carrière waar ze nu weer heilig in gelooft.
Conclusie
‘De meeste mensen hebben vele wensen. Wie ziek is heeft slechts één wens’, is een bekend gezegde. Op je gezondheid heb je uiteraard geen honderd procent invloed. Lichamelijke, erfelijke of maatschappelijke beperkingen of pechgevallen daargelaten, hebben we wel degelijk invloed op ons vermogen ons vitaler, weerbaarder en energieker te voelen. Vitaliteit is in die zin maakbaar. Wie duurzaam vitaal is, kan het beste uit zichzelf en zijn talenten halen. En heeft de ideale voorwaarden geschapen, want meer fut en energie, om zijn loopbaan te stimuleren. Houd dus de zaag scherp door op de juiste vlakken jezelf mentaal en fysiek in (top)conditie te houden.
Viktor Steijger MGM is trainer en (team)coach en medeoprichter van Optimaal Talent BV, bureau voor talent-, team- en organisatieontwikkeling. Hij heeft met zijn drielingbroer(s) drie boeken geschreven over zelfcoaching, talentmanagement en loopbaanplanning. Zijn motto: haal eruit wat erin zit. Dit artikel verscheen eerder in Counselling Magazine: www.counsellingmagazine.nl.
Literatuur: Bakker, A. B. (2009) Een overzicht van tien jaar onderzoek naar bevlogenheid. Gedrag & Organisatie, 22(4), 336-353. Covey, S.R. (2005). De 8ste eigenschap. Van effectiviteit naar inspiratie. Amsterdam: Business Contact. Edwards, G. (2001). Neem Tijd Voor Jezelf en geniet van het leven. Amsterdam: The House of Books. Seligman, M., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive Psychology: An introduction. American Psychologist, 55, 5-14. Steijger, V. (2013). De kunst van de zachte tijd: Fysiek en mentaal fit met het Lemniscaatmodel. Tijdschrift voor coaching, juni, nr. 2, 63-66.
