Koffie, schimmels en de spurt naar het toilet
“Hayo, wat is dat toch?” vraagt een aardige vent bij zijn eerste consult. “Ik neem één kop koffie en binnen 10 minuten ren ik naar ’t húske (Fries voor het toilet).” Hij is zeker niet de enige.
We weten als therapeuten allemaal wel wat koffie doet en wat ‘de regels’ zijn: je drinkt het beter niet op een nuchtere maag, ook niet te laat op de dag en vooral niet te veel. Want de werkzame stof cafeïne (ook wel coffeïne of theïne genoemd) blijft ongeveer acht uur in je lichaam voordat hij is afgebroken.
Cafeïne is ook waar je lichaam verslaafd aan raakt. De uitgang ‘-ine’ zegt al genoeg – denk aan nicotine, theobromine (cacao) en ja, ook cocaïne – ze horen tot de alkaloïden: stoffen die bij een klein beetje “heerlijk” zijn, bij iets meer “hmm, interessant” en bij te veel eindigen in iets dat doorgewinterde koffiedrinkers “normaal functioneren” noemen, maar wat het niet is.
Ik hoor het te vaak: “Ik kan ’s avonds nog prima een bakkie doen, ik slaap er goed op.” Dat is altijd een opmerking met een dubbele betekenis, want eigenlijk zeg je dan: ik ben zo gewend aan mijn standaardniveau van prikkels, dat ik het verschil niet meer voel. Mijn opmerking is dan: stop eens twee weken. Wedden dat je hoofdpijn krijgt, die pas verdwijnt, als je weer koffiedrinkt?
Als mensen dat ook echt doen, gebeurt er iets moois: daarna zijn twee of drie koppen koffie ineens genoeg. “Ik ben er gevoelig voor geworden”, zeggen ze dan. Feitelijk is het zenuwstelsel weer in het normale bereik gekomen.
Wat er echt gebeurt in je darmen
Maar goed, terug naar die sprint naar het toilet. Veel mensen denken dat de cafeïne de oorzaak is, wat ook wel klopt, want cafeïne kan je darmen en blaas activeren. Koffie is warm, bitter en zuur, voor de spijsvertering prikkelend als een duw in de onderbuik met de boodschap: “Kom op, aan het werk.”
De rol van schimmels en mycotoxinen
Alleen, koffie is ook een landbouwproduct. En landbouwproducten zijn soms gevoelig voor schimmels. Bij de oogst en verwerking kunnen mycotoxinen uit die schimmels meeliften in de boon. Het lichaam reageert vooral op deze toxinen: het wil er zo snel mogelijk vanaf. Dus alles gaat linea recta naar de ‘nooduitgang’.
Dat verklaart waarom sommige mensen na één kop koffie: twee keer kort achter elkaar nodig moeten plassen, met gezwinde spoed richting toilet rennen voor een ‘grote boodschap’, of allebei, in een efficiënt ochtendprogramma waar geen agenda tegenop kan.
In kleine hoeveelheden kan je lijf dat prima aan. Maar acht koppen per dag? Dan vraag je de interne schoonmaakploeg om overuren te draaien.
Ochratoxine A is de bekendste mycotoxine die in koffie kan voorkomen; het wordt geproduceerd door schimmels uit de geslachten Aspergillus en Penicillium en staat bekend als nefrotoxisch. Onderzoek laat zien dat koffie een van de belangrijkste bronnen van ochratoxine A in de Europese voeding is, samen met granen en wijn (PMC, 2024).
Het branden van de bonen vermindert de hoeveelheid mycotoxine aanzienlijk, met een reductie van 69 tot 96 procent afhankelijk van de brandcondities, waarbij donkere branding doorgaans het meeste effect heeft. Bij de meeste onderzochte koffiesoorten blijft de geschatte dagelijkse inname ruim onder de veilige grenswaarden die door voedselveiligheidsautoriteiten zijn vastgesteld, wat erop wijst dat het risico voor de gemiddelde koffiedrinker beperkt is (PMC, 2024).
Voor de meeste mensen blijft een kop koffie gewoon een onschuldig genoegen. Maar als je merkt dat je lichaam er stevig op reageert, is het goed om te weten dat er meer aan de hand kan zijn dan alleen cafeïne. Kwaliteit van de boon, versheid en de manier van branden spelen allemaal mee in hoe je darmen erop reageren.
Als schimmels de boosdoener zijn, hoe voorkom je ze dan? Dat begint bij de oogst. Als de bessen gedroogd worden in de zon met vruchtvlees eromheen, is er meer kans op schimmels in de boon. Natte verwerking waarbij de bonen door middel van spoelen gescheiden worden van het vruchtvlees is duurder, maar geeft schimmels geen kans.
Mijn persoonlijke beleid? Maximaal twee kopjes per ochtend. Niet omdat ik niet meer lust, maar omdat ik het prettig vind als mijn ochtend niet voelt als een spoedoverleg tussen blaas, darmen en mijn agenda.
Veelgestelde vragen
Wordt iedereen even gevoelig voor koffie?
Nee, dat verschilt sterk per persoon. Gevoeligheid voor cafeïne en voor eventuele mycotoxinen hangt af van je lichaamsgewicht, je darmflora, hoeveel je gewend bent te drinken en hoe je lever stoffen afbreekt. De een kan drie koppen drinken zonder iets te merken, de ander voelt zich na één kop al onrustig in de buik.
Is filterkoffie beter dan bijvoorbeeld espresso?
Filterkoffie houdt via het papieren filter een deel van de oliën en stofdeeltjes tegen, wat voor sommige mensen prettiger uitpakt voor de spijsvertering. Voor mycotoxinen maakt vooral de kwaliteit en de branding van de boon meer verschil dan de zetmethode.
Moet ik stoppen met koffie als ik hier last van heb?
Dat hoeft niet per se. Vaak helpt het al om minder te drinken, te kiezen voor vers gebrande bonen van goede kwaliteit, of koffie met wat voeding te combineren in plaats van op een lege maag. Blijft de klacht hardnekkig, dan is het verstandig om dit met een arts of therapeut te bespreken.
Meer lezen over voeding, gezondheid en praktische tips? Bekijk ook de andere artikelen in dit magazine.
Bronnen zijn aanwezig op de redactie.
