De masterclass van het leven – Interview met Eveline Tromp

Onlangs verscheen het boek Als je hebt gehoord dat je niet meer beter wordt. Het boek voor een waardevolle tijd van Eveline Tromp. Eveline begeleidt als psycho-oncologisch therapeut al meer dan dertig jaar patiënten en hun naasten.

Eveline volgde de opleiding Oefentherapie en ging daarnaast aan de slag in de commissie bij- en nascholingen van de beroepsvereniging waarvan ze lid was. Daar kwam ze in aanraking met de term psychosomatiek waarmee de relatie tussen geest en lichaam werd gelegd. Via de psychosomatiek was het een kleine stap naar psycho-oncologie en daar heeft ze, alweer zo’n dertig jaar geleden, een opleiding in gedaan.

‘Destijds stond de psycho-oncologie nog in de kinderschoenen. Er was toen nog maar weinig bekend over de mentaal-emotionele belasting van een ziekte, in dit geval kanker. Kort daarvoor ging alle aandacht nog naar de behandeling van het lichaam, maar gaandeweg ging men zich realiseren, hoe zwaar het is om de diagnose kanker te krijgen en daarmee de onzekerheid over het leven en het voortbestaan. Dan kom je in een existentieel stuk terecht. Daar was onze samenleving niet aan gewend om bij stil te staan.

De psycho-oncologie heeft duidelijk gemaakt, dat het lichaam ziek kan zijn, maar dat we met onze geest nog heel veel kracht kunnen hebben en nog heel gezond kunnen zijn. Daar ligt dan ook de inspanning. Om je niet te zien in zijn totaliteit als een patiënt. Je kunt ervaren dat het lichaam hapert, maar dat er ook heel veel gezond is. En dat er dus ook nog heel veel kracht en mogelijkheden in ieder mens aanwezig zijn, die totaal ongeschonden zijn ondanks de zware kuren en behandelingen.’

‘Tijdens de psycho-oncologie-opleiding werkte ik in mijn eigen praktijk met een cliënt met borstkanker die naar mij doorverwezen was voor haar fysieke klachten. Zij was heel gretig naar wat ik leerde in die opleiding. Het deed haar zo goed om dat mentaal-emotionele stuk te ontwikkelen bij zichzelf. Daarom heeft zij het initiatief genomen een centrum op te richten om deze vorm van begeleiding voor ieder mens met kanker en zijn naasten toegankelijk te maken. Dit werd het vierde centrum in Nederland op dat gebied. Hier heb ik 17 jaar gewerkt.

Ik maakte in die tijd deel uit van een team van 8 therapeuten en binnen dat team schoof ik beetje bij beetje op naar de richting van de mensen die te horen hadden gekregen, dat ze niet meer beter zouden worden.

Rond dezelfde tijd organiserende Pink Ribbon zijn eerste congres voor vrouwen met uitgezaaide borstkanker. Het is nauwelijks voor te stellen, maar op dat moment was het eigenlijk een taboe, zelfs voor patiëntenverenigingen, om dat stuk van ‘je gaat niet meer beter worden’ aan te kaarten. Het is natuurlijk veel fijner om de boodschap van hoop en de kans op genezing te brengen.

Pink Ribbon wilde de deelnemers tijdens dat congres een boek aanreiken waar hun situatie in beschreven stond en waar vooral ook handreikingen in stonden, die konden helpen om van de tijd die er is, een waardevolle tijd te maken.

Ik kreeg een donatie van Pink Ribbon om dat boek te schrijven en dat is de voorloper van dit boek geworden. Ik ben gaan schrijven over de vragen waarmee mensen bij me kwamen en de thema’s die ik steeds weer terug zag komen.’

‘Een doel van het boek was dus om handreikingen te geven die konden helpen om van de tijd die er is, een waardevolle tijd te maken. Want dat is het grote doel. Tegelijkertijd is dat ook de zware opdracht. Je weet dat je niet meer beter wordt, je weet niet wanneer het levenseinde is en het leven vraagt van je om in die tussenliggende tijd er de meest waardevolle tijd van te maken. Ik noem dat de masterclass van het leven. Ik vind dat echt een heel zware opdracht. Wij houden als mensen zo van zekerheid en we houden zo van een ruim toekomstperspectief. Onzekerheid geeft juist angst en dat komen mensen in deze situatie natuurlijk enorm tegen. Onzekerheid over of de behandeling gaat aanslaan, onzekerheid over of het lichaam gaat reageren, onzekerheid over de toekomst. Het is echt een beproeving. Maar mooier gezegd een masterclass. Alle respect voor mensen die op die manier het leven leven. En soms voor jaren. Enerzijds is het mooi, dat de wetenschap steeds weer nieuwe mogelijkheden ontdekt, anderzijds wordt de periode waarin die grote onzekerheid en spanning heersen, verlengd.’

‘Mensen leven eigenlijk op twee sporen. Op het ene spoor gaat het echt om het leven en de tijd die er hier en nu is en om die tijd zo waardevol, zinvol, liefdevol en verbindend mogelijk te maken. Dat is ook waar mensen met me over willen praten. Anderzijds willen mensen ook voorbereid zijn als ze ineens hun leven moeten afronden.

Sommige mensen beginnen met die afronding met het idee dat dat dan maar gedaan is. Anderen stellen dit juist heel lang uit. Ik probeer mensen te leren om vooral te kiezen wat goed voor hen voelt, maar om ook die afronding onder ogen te zien terwijl ze bezig zijn om hun tijd inhoud te geven. Die twee sporen tegelijkertijd belopen is niet makkelijk voor ons mensen.’

‘Omdat angst zo’n grote rol in die fase speelt, heb ik een jaar of 10 geleden een animatiefilmpje gemaakt in opdracht van een stichting over hoe je kunt overstappen van angst naar vertrouwen. Het is een algemeen filmpje geworden dat op YouTube nog steeds veel bekeken wordt met de titel Overstappen van angst naar vertrouwen.

Voor zoveel mensen speelt angst een rol in het leven. Zeker in deze fase. En het leven is zoveel fijner als we het vanuit vertrouwen kunnen leven. Het ultieme vertrouwen dat we alles aankunnen als het zich aandient en dat we alles in ons hebben wat we in zo’n periode nodig hebben. Als je bij dat vertrouwen kunt komen, merk ik dat dat heel veel onrust wegneemt.’

‘Het gaat erom een waardevolle tijd te maken van die jaren die je nog hebt voor jezelf, maar ook voor de naasten. Die naasten kunnen beter verder als jij met een bepaalde rust, vertrouwen en vrede naar het levenseinde hebt kunnen gaan. Dat betekent iets voor de rouwfase daarna.

We worden geprogrammeerd om te strijden en soms gaan mensen ook letterlijk strijdend ten onder. Maar het is juist zo belangrijk dat je met innerlijke vrede naar je levenseinde kunt toe gaan. Innerlijke vrede is ons hoogste goed als mens.’

Zo kom je vanzelf in het volgende thema en dat is ‘vergeving’. Vergeving van jezelf dat je de keuzes hebt gemaakt die je gemaakt hebt, ook al denk je nu dat je het anders had willen of moeten doen. Met terugwerkende kracht kunnen we kritiek hebben op onszelf en anderen, en nog heel veel pijn hebben van met name relaties die verstoord zijn geraakt. We willen eigenlijk ons leven rondgemaakt hebben als we afscheid moeten nemen. We willen niet met open eindjes weggaan. Dat voelt niet goed.

Dat hele proces van vergeven is zo’n groot thema. Jezelf en een ander vergeven gaat over mildheid, compassie en gezonde zelfliefde. Het doel is dat je met een gevoel van innerlijke vrede afscheid kunt nemen, omdat we met een gevoel van vrede makkelijker kunnen loslaten. Jij moet het leven loslaten en anderen moeten jou loslaten. Dus het gaat niet alleen om eigenbelang. Ook het belang van degenen die verder moeten, speelt een rol. We hebben een verantwoordelijkheid, vind ik, om netjes het leven te verlaten. We hebben de verantwoordelijkheid voor de mensen die zonder ons verder moeten. Dat doe je onder meer door de hobbels voor anderen weg te halen door te vergeven.

Wanneer iemand te horen krijgt dat hij niet lang meer te leven heeft, komen de dingen ineens op scherp te staan. En dan heb je nog steeds tijd van leven en dat is zo belangrijk om te benadrukken. Je hebt tijd van leven, vaak, maar op een moment komt dat einde en dan willen we niet dat er nog van alles is blijven liggen.’

‘In mijn boek bepreek ik de negen thema’s die ik steeds weer tegenkom. Het zijn de hoofdstukken geworden van het boek. Het eerste thema bespreekt hoe je overeind kunt blijven staan als je de boodschap net gehoord hebt. Hier gaat het over het omgaan met alle gevoelens die op dat moment op je afkomen en hoe je gewend bent om te reageren. Wat helpt en wat niet en hoe vergroot je je draagkracht?

Het tweede thema gaat erover om in het hier-en-nu te blijven. In het hier-en-nu zijn is een veel gebruikte uitspraak, maar hoe doe je dat wanneer je zoveel zorgen over de toekomst hebt? Besteed je de tijd en energie die je hebt, op een manier die bij jou past? Mensen durven pas op zo’n moment echt zichzelf te zijn.

Het derde thema gaat over terugkijken, het leven overzien en de vruchten ervan plukken. Met compassie kijken naar je pieken en dalen. Mensen maken een balans op en ik merk steeds dat dat gaat over vrede sluiten met het feit dat dit je gebeurt. Je verzoenen met de boodschap nu, maar ook met wat het leven allemaal op je pad heeft gebracht. Als we ons kunnen verzoenen, stoppen we met energie verliezen aan situaties die we toch niet meer kunnen veranderen.

‘Een ander thema in het boek gaat over de zoektocht naar nieuwe kennis en hedendaagse bronnen. Als mensen te horen krijgen dat ze niet meer beter worden, weten ze dat alles dat hun houvast gaf, verdwijnt. Het lichaam, relaties, leven, baan, alles wat je identiteit bepaalde, verdwijnt en mensen gaan op zoek naar wat dan wel. Wat zou er wel kunnen zijn om los te kunnen laten. Dit kunnen we beter als we een idee hebben. Vroeger had de kerk die functie. Die had een visie op de dood waardoor we dachten dat we wisten hoe het zat en wat er zou gebeuren. Dat gaf ook wel angst, want stel dat je de hemel niet in mag, maar het was in ieder geval niet een onbekende weg. Sinds veel mensen de kerk verlaten hebben, zijn velen zoekende. Daarom gaan mensen op zoek naar hoe er in deze tijd tegen de dood aangekeken wordt. Er komt steeds meer informatie over bijna-doodervaringen. Ook de wetenschap is daar veel vaker mee bezig. In Nederland hebben we een bekende cardioloog, Pim van Lommel, die van het onderzoek naar BDE’s zijn levenswerk gemaakt heeft. Ik merk dat de interesse in zijn bevindingen steeds groter wordt en dat de informatie van grondig onderzochte BDE’s veel rust kan geven aan mensen in de laatste fase van hun leven.’

‘Een van de hoofdstukken gaat over de oude tradities. Er zijn namelijk ook mensen die teruggrijpen naar hun wortels in de oude tradities. Dat kan het christendom zijn of het boeddhisme, de islam, het soefisme, het stoïcisme. Ik probeer alle mogelijke stromingen te bespreken. Het gaat erom dat zoveel mogelijk mensen zich herkend voelen in dit boek. Het is toegankelijk geschreven met veel bronnen en quotes, zodat mensen zich realiseren dat deze onderwerpen van alle tijden en van alle stromingen en religies zijn. Lezers kunnen op die manier zien dat wij als mensen hier allemaal mee bezig en doorheen gaan. In elke cultuur is dit een groot thema in het leven. Ik hoop dat dat verbinding brengt.’

‘Een van de belangrijkste thema’s is je liefde overdragen. Het gaat dan om blijvende uitingen van liefde en troost. Ik probeer mensen hierbij aan te sporen dit niet te zien als een afscheid, maar meer als een liefdesbriefje dat je op Valentijnsdag zou kunnen schrijven, terwijl je denkt dat je er nog een hele tijd bent. Je wilt een uiting van liefde laten zien en niet zozeer een afscheid. Je kunt dus nu iets doen om het gemis straks te verzachten. Je geeft uiting aan jouw liefde in een tastbare vorm waarop je naasten steeds weer kunnen terugvallen, een bronnetje waaruit ze steeds weer kunnen putten. Daarmee geef je een geschenk van onschatbare waarde.

‘In het boek staan ook meer praktische hoofdstukken. Het ene praktische hoofdstuk gaat over de uitvaart. Het definitieve afscheid. Soms beginnen mensen daarmee en gaan dat heel systematisch regelen. En anderen zeggen kort wat ze willen en laten de rest aan de nabestaanden.

Het andere praktische hoofdstuk gaat over wat je allemaal medisch gezien zou kunnen regelen. Hier geef ik bijvoorbeeld een uitleg over wat euthanasie precies is en wat palliatieve sedatie is. Ik zie veel mensen die gelijk aan de slag gaan met de euthanasieverklaring. En dat is goed, want dat geeft rust. Maar ik zie maar relatief weinig mensen daar gebruik van maken.

Ik besteed ook aandacht aan de natuurlijke dood. We zijn zo gewend aan het ingrijpen, maar heel vaak hoeft dat helemaal niet. Vaak kunnen we toch op een soort zachte manier uit het leven glijden.’

“Als we onszelf trainen om onder alle omstandigheden liefdevol met onszelf om te gaan én als we oefenen om steeds met onze aandacht in het huidige moment te verblijven, kunnen we elke situatie aan. Liefde en aandacht zijn onze altijd beschikbare hulpbronnen. Zij geven ons elke keer weer de mogelijkheid om een waardevolle inhoud te geven aan ieder moment van ons leven, wat het leven ook op ons bord legt.” – Citaat uit Als je hebt gehoord dat je niet meer beter wordt.

‘Dat is ware levenskunst. Het leven daagt je continue uit om de focus te leggen op het hier en nu, omdat hier onze mogelijkheden zijn, omdat we hier inhoud kunnen geven aan onze tijd en we in het hier en nu steeds weer terug kunnen keren naar de liefde. Mooier kan je het niet doen. Petje af voor alle mensen die zich inspannen om in deze fase zo te leven’.

‘Ik heb het boek geschreven vanuit een liefdevolle blik op mensen en een liefdevolle blik op het leven. Ik denk dat de kern van ons mens-zijn liefde is. Omdat we daar allemaal naar verlangen, geloof ik dat we daar allemaal universeel uit zijn ontstaan. Ons grootste verlangen is om in liefde, harmonie en vrede met elkaar te zijn. Onze grootste pijn is conflict, afscheiding, onvrede en eenzaamheid. We gedijen op liefde, ook in een fase dat het leven zwaar is. Juist dan.

Ik geloof dat we allemaal de kracht in ons hebben en de mogelijkheden hebben, hoe moeilijk ook, om hiermee om te gaan. Als we dat in liefde en verbinding met elkaar kunnen doen, gaat dat nog beter. En ik geloof dat het leven ons hier op allerlei mogelijke manieren weer bij terug wil brengen. Dat hoor ik ook vaak van mensen na een diagnose of in een laatste fase. Dat mensen zich enorm gedragen voelen door de liefde van anderen. De liefde in onszelf en een liefdevolle uitwisseling met anderen, dat is het mooiste aspect in ons leven waar we elke keer weer naar kunnen terugkeren.’

www.evelinetromp.nl