De ouderdomsaftakeling

Volgens De Beauvoir is de ouderdom een noodzakelijke afsluiting van de menselijke existentie. Het menselijk lichaam ondergaat na verloop van jaren een aftakelingsproces. Dit proces is onafwendbaar. De ouderdom is een tegenpool van het leven. In het heden is dat soms pijnlijk te verdragen. De babyboomgeneratie (1945-1955) is groot geworden in vrede, groeiende welvaart, hoger onderwijs en riante salarissen. Deze generatie heeft volgens filosoof Frits de Lange (1955) het idee gehad zich uit het niets te moeten scheppen en heeft keihard gewerkt. Maar, zegt Simone de Beauvoir, waarvoor heb je hard gewerkt als je merkt dat het uiteindelijk verspilde moeite is geweest en er geen enkele waarde aan gehecht wordt? Om te voorkomen dat de ouderdom op deze manier voorbijgaat, is er maar één remedie en dat is: je inzetten voor mensen, goede doelen, een actie of scheppend werk. De babyboomgeneratie blijft maar doorgaan. Hoe lastig is het voor hen om te wijken voor de volgende generatie. Een groot aantal van deze ouderen blijft doorgaan of ze kiezen ervoor om hun leven als voltooid te ervaren als ze zich niet meer kunnen inzetten. Dat ouder worden steeds meer terugtrekken betekent staat hen tegen.

Ik-gij

De filosoof Buber vindt dat een mens pas echt mens wordt als hij een relatie aangaat met de ander. Dr. Ivan Boszormenyi-Nagy (1981), psychiater, gezinstherapeut en grondlegger van de contextuele therapie, trok dit verder door. Het gezin of de familie moet worden gezien als een sociale groep waarvan alle leden met elkaar een relatie volgens Bubers Ik-Gij-dialoog zouden moeten hebben. De afgrenzing tussen subject en object is zeer belangrijk in een dialoog. Bij de zelfervaring van een individu is de ander onmisbaar. Ieder mens maakt deel uit van intergenerationele relaties. Volgens Nagy word je pas jezelf in de manier waarop een mens zich opstelt in de verhouding tot het generationele netwerk. ‘Pas door mij te verhouden tot de ander ben ik mezelf.’ Het ‘ik’ staat dan niet centraal, maar het besef dat elk mens deel is van het verleden, het heden en de toekomst. De ouderdom gaat komen, hij raakt iedereen. Niemand kan de ouderdom ontlopen. Mensen ‘moeten’ hun plek wel innemen en in de lijn van de generaties gaan staan. Doordoor kan iemand beter zichzelf worden. Volgens Nagy zijn mensen dit verschuldigd en verplicht aan zichzelf. Sterfelijkheid en eindig mens-zijn betekent in de eerste plaats ontvangen en doorgeven aan anderen voor en na ons.

Luisteren

Door dit te beseffen vraagt de laatste levensfase om aandacht van ons als systeemspecialisten. Het is een worsteling en vraagt allereerst dat ouderen gezien worden, het vraagt om aandacht voor wat zich afspeelt in hun leven en sensitiviteit voor de opgave waarvoor iemand staat. Simone de Beauvoir schrijft in haar boek De Ouderdom (1970) dat de ouderdom niet alleen door een psychologische of biologische bril moet worden bekeken. Er zit ook een culturele kant aan. Dit betekent dat de systeemspecialist op zoek gaat naar de wisselwerking. De systeemspecialist luistert naar de bezorgdheid. Er is aandacht voor de verhalen van pijn en de kracht, het verdriet, het verlangen, uitzonderingen, de wanhoop en hoop. Er is steun voor verandering in de toekomst. Er wordt gebruik gemaakt van de competentie in de natuurlijke omgeving van de ouderen. Dit zijn allemaal aspecten van het samenwerken met ouderen. Dit is ook de ethische én filosofische basishouding van de systeemspecialist.

Soren Kierkegaard (1813-1955) stelt dat het beslist waar is, zoals andere filosofen zeggen, dat het leven naar achteren moet worden begrepen. Maar volgens Kierkegaard vergeten ze de andere kwestie, dat het leven naar voren moet worden geleefd.

Welkom

Ik ontmoet een vrouw in mijn praktijk. Door de dood van haar man heeft ze geen houvast meer. Ze wil naar buiten komen en zichzelf gaan vinden maar ze weet niet hoe. Moedig begint ze het pad te bewandelen. Samen kijken we niet alleen naar haar klachten maar ook naar het gezin en de bredere familie in hun sociale leefcontext (Rober, 2013). Haar moeder had altijd pijn. Ze heeft getracht aan de behoefte van haar moeder te voldoen. Ze was nog jong toen haar vader stierf, ‘de flinke meid van haar vader’ was er voor haar moeder en haar broers. Er was geen ruimte voor rouw. Dr. Ivan Boszormenyi-Nagy (1981), psychiater, gezinstherapeut en grondlegger van de contextuele therapie, noemt dit parentificatie.

Heen en weer

Heeft ze door haar grenzeloosheid zichzelf in de ander verloren? Ze trouwde en haar lief werd ziek. Zij zorgde voor hem zoals ze vroeger ook zorgde. Nu is haar lief niet meer. Het is leeg vanbinnen. Door als systeemspecialist naar haar te luisteren, haar te laten vertellen en door de hervertelling (White, 2016) voelt ze zich begrepen en erkend over haar lot. Ze rouwt niet alleen om het verlies van haar man maar ook om het verlies van haar vader, een moeder en het verlies van zichzelf. Ze komt in actie, beweegt heen en weer tussen verlies en herstel. Ze kijkt naar haar verliezen en neemt er ook weer afstand van. Ze ademt in en ademt uit. Ze voelt wanhoop en dan weer hoop. Ze schreeuwt in het bos en gaat weer aan het werk (Stroebe en Schut, 1997, Duale of Tweevoudig Procesmodel).

Achteromkijken en voorwaarts leven

Door achterom te kijken, worden haar verliezen ver-haald en wordt haar leven naar achteren begrepen. Als systeemspecialist ben ik in verwondering over haar bewogenheid en liefde voor zichzelf én de medemens. Ze heeft weer de moed om te investeren, te her-ontdekken en voorwaarts te gaan leven. Ze vindt weer betekenis aan het leven. Ze gaat nieuwe keuzes maken waarin ze noch zichzelf, noch de ander tekortdoet. Toch voelt ze zich schuldig want door ‘haar eigen weg’ te gaan laat ze haar lief een beetje los. Als systeemspecialist heb ik aandacht voor rituelen. Door een ritueel wordt er nogmaals afscheid van een dierbare of van schuldgevoelens genomen. Afscheidsrituelen kunnen een genezende werking hebben (Van der Hart, 2003).

Afscheid

Ze schrijft het van zich af. ‘Je zal trots op mij zijn’, schrijft ze aan hem. ‘Het gemis is er, ik blijf je trouw maar ik voel dat ik hernieuwd ten volle kan gaan leven. Ik ga iets nieuws verwelkomen.’ Hierdoor laat ze los, vindt ze zichzelf en heet ze zichzelf welkom. Hierdoor komt ze dichter bij zichzelf, groeit ze om haar verlies heen en kan ze – zoals Kierkegaard stelt – het leven naar voren gaan leven. Dit doet recht aan hem en aan haar omdat ze ondanks of dankzij het verlies ontwikkelt, groeit en weer welkom kan heten. Als systeemspecialist neem ik in verwondering afscheid. Ze heeft houvast.

www.tencsysteemtherapie.nl

Houvast. Het Nederlands Kwaliteitsregister voor Systeemspecialisten (NKS) is een registratiesysteem voor systeemspecialisten in Nederland en een deel van België. www.therapiepsycholoog.com/nks-nederlands-kwaliteitsregister-voor-systeemspecialisten