De impact van verlies

Met de thesis ‘de mens is meer dan zijn medisch gebrek’ in handen wordt de missie van Yvonne Verweel en Joni Rappange geboren: iedere professional moet kennis en inzicht hebben over de impact van verlies.

Samen schreven zij ter afronding van de post-hbo-opleiding tot rouw- en verliesbegeleider in april 2017 hun thesis. Zij onderzochten destijds of de inzet van een rouw- en verliesbegeleider van toegevoegde waarde kon zijn voor patiënt, zijn naasten en de (zorg)professional binnen de muren van het ziekenhuis.

Ten tijde van het onderzoek werden zowel de ervaringsdeskundigen als ook de professionals onder de loep genomen. Hierdoor konden zowel de uitkomsten vanuit behandelperspectief als de uitkomsten vanuit cliëntperspectief gemeten worden. Deze uitkomsten maakten Joni en Yvonne ontstemd en gaf hun aanleiding tot het ontwikkelen van de workshop Verlies in Zicht. Hierdoor werd het voor hen mogelijk om ook daadwerkelijk praktisch gehoor te geven aan de vragen en uitkomsten van het onderzoek. Met de workshop bieden zij de mogelijkheid iedere professional kennis en inzicht te verschaffen over de impact van Verlies. Inmiddels is reeds gebleken dat de vraag tot kennis en inzicht over rouw en verlies veel verder reikt dan slechts het werkdomein van de zorgprofessionals.

Een opvallend gegeven in het onderzoek van destijds bleek dat ervaringsdeskundigen unaniem onvoldoende geestelijke aandacht voor de impact bij (levend) verlies van gezondheid ervaarden en dat daarnaast een ruime meerderheid van de professionals aangaf geen tot weinig adequate kennis over rouw en verlies te hebben. Het woord rouw bleek en blijkt in het dagelijks leven keer op keer in eerste instantie direct gekoppeld te worden aan de dood.

De meeste professionals hebben of krijgen vaak geen specifieke scholing over het onderwerp rouw en de professionals die er tijdens hun studie wel op gewezen worden, benoemen unaniem de verouderde rouwmodellen waaronder het takenmodel van William Worden en het fasemodel van Elisabeth Kübler Ross.

Ook nu anno 2020 blijkt dat een grote groep professionals geen idee heeft vanuit welke verliezen een cliënt allemaal in rouw kan zijn en hoe bepalend de impact van de rouw zich manifesteert in het mogelijk welbevinden van de cliënt.

Veel cliënten die de schrijfsters in hun praktijk ontvangen, ervaren nog veel te vaak dat zij in hun verlies niet worden gekend door de professional. Vaak wordt in eerste instantie doorverwezen naar eerstelijns psychologische hulp of worden rouwenden bestempeld als depressief. Een depressie is een psychiatrische ziekte, maar rouw hoort bij het leven en is geen ziekte! Vroeg of laat krijgt ieder mens in zijn leven met verlies te maken. Rouw is dan ook universeel, maar dit betekent niet dat de mens op een universele manier rouwt. Rouwen is heel persoonlijk en uniek en het betekent dan ook dat rouwen geen linēair proces is. Het verlies om wie of wat er verloren is, blijft wezenlijk deel uitmaken van wie men is. Het is de levenskunst te leren het verlies te integreren in het leven van alledag. Zo wordt het verlies een onderdeel van het individuele levensverhaal.

Verliezen kunnen niet ‘verwerkt’ worden

Verliezen kunnen, zoals vaak wordt gedacht en uitgesproken, niet worden ‘verwerkt’ of een ‘plekje’ krijgen. Verwerken doet men met afval, niet met gevoelens. Rouwen kent dan ook geen eindpunt. Een eindpunt impliceert dat wanneer de rouwende genoeg zijn best doet en hard genoeg werkt, daarmee ook het verlies wel weg zal gaan. Het verlies en de impact die het met zich meebrengt, draagt men een leven lang met zich mee.

In de meest recente theorie over rouw spreekt men van het duale procesmodel. Dit beschrijft de noodzaak om als rouwende een evenwicht te vinden tussen de draaglast van het verlies naast de draagkracht om het herstel in het leven aan te kunnen. Vergelijk het met een roeiboot waarbij twee roeispanen nodig zijn om vooruit te komen. De ene roeispaan staat voor het verlies waarbij men terugdenkt en betekenis kan geven aan diegene of datgene wat men is verloren. De andere roeispaan staat voor het herstel. Het leven van alledag waar men deel van uitmaakt en waarbij er een beroep gedaan wordt op het herdefiniëren.

Verschillende gevoelens zoals verdriet, boosheid, jaloezie, angst of schuldgevoel horen hierbij en kunnen een mens aan beide zijden van de roeispaan overvallen. Naast het voelen doet verlies dan ook een beroep op het handelen (coping) van de rouwenden. Welke stijl van handelen de rouwende inzet, is heel persoonlijk en hierin bestaat geen goed of fout. Als professional is het belangrijk de stijl te herkennen en daarbij samen met de cliënt te gaan ontdekken wat voor hem of haar helpend of juist belemmerend werkt en hoe de balans van deze twee roeispanen in evenwicht te brengen. Het betekent dan ook dat, wanneer de mens te maken krijgt met verlies en hierbij uit evenwicht raakt, het veel energie en kracht vraagt om dit evenwicht opnieuw te (her)vinden.

Ook u als professional die dit artikel leest, heeft zo uw eigen levensweg met de eigen geleden verliezen. De (onbewuste) copingstijl die u hierbij hebt ingezet, kan het zicht richting de cliënt die met verlies te maken heeft, vertroebelen. In de praktijk blijkt regelmatig dat cliënten vastlopen en zich niet gehoord en erkend voelen door de professional. In onderstaand praktijkvoorbeeld nemen we u mee naar wat er kan gebeuren wanneer de professional alleen vanuit het perspectief van herstel aan het werk gaat.

Bij Corrie*, een vrouw van 57 jaar, wordt voor de tweede keer kanker gediagnostiseerd. De ziekte is in een vergevorderd stadium en de palliatieve behandeling zal alleen nog levensverlengend zijn. Corrie is na het verkrijgen van deze boodschap mentaal uit het veld geslagen en wordt door haar huisarts doorverwezen naar een psycholoog. In de gesprekken met deze psycholoog wordt de nadruk op herstel gelegd. Wat kan zij nog wel? Waar wordt zij gelukkig van? Waar krijgt zij energie van? Corrie ervaarde dit als heel pijnlijk omdat voor haar het niet meer beter kunnen worden de rauwe realiteit bleek en hierbij voor haar direct existentiële levensvragen speelden. Zij ervaarde totaal geen erkenning en herkenning voor haar rouw. Hoe kwam het dat deze psycholoog niet in staat was met haar het verlies aan te durven gaan?

Als professional is het van essentieel belang om inzicht te hebben en bewust te zijn van de impact van de eigen persoonlijke verlieservaringen. Zo word je als professional in staat gesteld het thema verlies te aanschouwen, de eigen blinde vlekken te ontdekken en inzicht te krijgen in de eigen vertrouwde coping. Wat of wie bepaalt mijn keuze als professional om het handelen in te zetten vanuit een van de perspectieven? Het zijn verdiepende vragen die de professionals altijd tot verhelderende inzichten brengen.

‘De copingstijl van mij persoonlijk kan zo haaks staan op de copingstijl van de cliënt.’ ‘Wat ben ik ‘dom’ geweest te denken dat het verzwijgen van het pijnlijke verlies helpend was, maar er juist toe heeft bijgedragen dat mijn medewerker langer verzuimd heeft op het werk.’ ‘Alle inzichten zijn direct in te zetten in mijn professionele rol.’

Het zijn zomaar enkele reacties van gz-psychologen, maatschappelijk werkers, huisartsen, verpleegkundigen, loopbaan- en verzuimcoaches, creatief therapeuten, sociaal werkers, leerkrachten, intern begeleiders en werkgevers na het verkrijgen van inzicht en kennis over de impact van verlies. Allen geven aan hoe belangrijk het onderwerp is binnen hun vakgebied en dat het in de praktijk vaak aan de juiste kennis over Rouw en Verlies ontbreekt.

Wanneer u als professional in staat bent gehoor te geven aan het perspectief van de impact van het verlies en de bijbehorende rouw, zal de zorg voor de cliënt en zijn omgeving laagdrempelig opgepakt kunnen worden. Zo hoeven de rouwende en zijn naasten niet in een medisch model voor psychosomatische klachten terecht te komen.

Bronnen: Evaluatie workshop Verlies in zicht geaccrediteerd door NFG; De mens is meer dan zijn medisch gebrek, april 2017, Yvonne Verweel en Joni Rappange; Duale procesmodel M. Stroebe. *In verband met de privacy is Corrie als fictieve naam gebruikt.