Rouwen na zelfdoding

De rouw die mensen doormaken nadat hun geliefde zelfmoord heeft gepleegd, wordt door psychologen beschreven als verwerking van een gecompliceerd verlies, een traumatische ervaring. Het verdriet omvat verschillende realiteiten: rouw om het verlies van de geliefde, verwerking van het trauma van de zelfdoding en verwerking van het voorafgaande ziekteproces. In dit artikel worden diverse reacties beschreven die in de rouwverwerking kunnen voorkomen.

Ontreddering, ontkenning

Het meemaken van zelfdoding is enorm schokkend en kan een gevoel van ontreddering teweegbrengen. Zelfdoding is zo onbegrijpelijk dat mensen in een staat kunnen komen waarin zij zich onwerkelijk en losgesneden voelen en de gebeurtenis ontkennen. Deze ontkenning kan ertoe leiden dat zij andere redenen bedenken waarom hun geliefde is overleden. Gevoelens van verdoving, ontkenning en fantasie zijn verdedigingsmechanismen.

Niet afscheid kunnen nemen

Na zelfdoding is het niet altijd mogelijk de overledene te zien. Het lichaam is soms te ernstig verminkt. Het niet zien van het lichaam heeft tot gevolg dat gevoelens van onwerkelijkheid en ongeloof versterkt worden en dat je geen afscheid kunt nemen. Afscheid nemen en de overledene verzorgen helpen het overlijden te erkennen. Erkenning is nodig om te kunnen rouwen.

Afwijzing en boosheid

Naast het verdriet kunnen mensen zich ook boos voelen. De geliefde die door zelfdoding overlijdt, heeft zichzelf omgebracht – in tegenstelling tot een natuurlijk overlijden. Dit kan een gevoel van afwijzing veroorzaken. Zelfdoding is met name zo traumatisch omdat het zo moeilijk is om met de pijn en razernij om te gaan die de verlating veroorzaakt. Als er een moord is gepleegd, kun je rouwen om het slachtoffer en je woede op de moordenaar richten. In het geval van zelfdoding ís het slachtoffer de moordenaar.

Tekortschieten, schuldgevoelens

Veel nabestaanden worstelen met de vraag of zij de zelfdoding hadden kunnen voorkomen, of zij tekort zijn geschoten, wat zij over het hoofd hebben gezien. In het beantwoorden van de ‘waarom’-vraag wijzen zij naar zichzelf. Dit wordt ook wel een ‘overlevingsschuldgevoel’ genoemd. Een schuldgevoel kan ook duiden op een overlevingsmechanisme. Door zich op de schuldvraag te richten, wordt uitgesteld wat onder ogen gezien moet worden: de pijn van het verlies en het verdriet.

Angsten, onveiligheid

Een nabestaande van zelfdoding wordt op extreme wijze geconfronteerd met de kwetsbaarheid van het bestaan. Dit kan angst voor allerlei ander lijden activeren: ‘Als dit kon gebeuren, kan alles gebeuren.’ Daarnaast kan de angst ontstaan om hetzelfde te doen. Achterblijvenden hebben een verhoogd risico op suïcidaal gedrag en depressieve gevoelens.

Schaamte, isolatie

Soms is er een gevoel van schaamte over de gebeurtenis. Wat zullen mensen nu over ons denken? In sommige religies is er veel onbegrip met betrekking tot psychisch lijden en wordt zelfdoding sterk veroordeeld. Soms heeft de schaamte tot gevolg dat mensen voor een besloten begrafenis kiezen. Zij kunnen de confrontatie met anderen niet aan en isoleren zich daardoor op het moment dat zij juist de steun van anderen nodig hebben.

Onbegrip, veroordeling

Nabestaanden komen dikwijls onbegrip in hun omgeving tegen. Ongenuanceerde opmerkingen en indringende vragen verdubbelen de pijn en drukken de achterblijvers in de verdediging. Sommige omstanders voelen geen enkele rem om een oordeel uit te spreken over de overledene. Voor achterblijvers is dit heel pijnlijk en moeilijk. Het belemmert hen zich veilig te voelen en om de pijn en het verdriet te delen. Dit kan tot gevolg hebben dat zij de rouw opschorten.

De overledene begrijpen

Het reconstrueren van het proces dat aan de zelfdoding voorafging, vormt een belangrijk onderdeel van de rouwverwerking. Achterblijvers willen weten waar hun geliefde aan leed, wat hem bewoog zichzelf te doden. Dit in kaart brengen kan nauw samenhangen met het uitwerken van eventuele schuldgevoelens.

Anja Hakvoort, Bestuurslid stichting Rosegarden

Dit artikel gaat over rouw na zelfdoding. Wie zelf met gedachten aan zelfdoding kampt, kan terecht bij 113 Zelfmoordpreventie, dag en nacht bereikbaar via 113 of 0800-0113 (gratis).