Ballingschap of vrijheid
Ballingschap of vrijheid: dit spanningsveld vormt de kern van het grondplan voor therapie dat Gineke Klinkhamer in dit artikel beschrijft. Vanuit joods-christelijke metaforen laat zij zien hoe mensen bewegen tussen ballingschap en vrijheid, gedreven door liefde of angst. Meer artikelen over dit thema lees je in PSC Magazine 2015, en achtergrond over het bijbelse begrip vind je bij de Babylonische ballingschap.
Door: Gineke Klinkhamer
Wie is de mens? Hoe vrij is hij eigenlijk? Waardoor wordt de mens bewogen te doen wat hij doet? Deze vragen hebben mij altijd gefascineerd. Onbewust en soms bewust hebben zij mijn zoektocht gevormd in mijn leven en in mijn observaties van andere mensen. Een van de antwoorden die ik vond, was dat de motivatie van mensen terug te brengen is op twee drijfveren: liefde of angst.
In mijn jong volwassen leven kwam ik (opnieuw) in aanraking met het joods-christelijk denken, wat een nieuwe dimensie aan mijn zoektocht toevoegde. De Bijbel is behalve een geschiedenisboek ook een boek vol metaforen, die een diepere laag aanboren en verrassende lijnen blootleggen. Voor de mens van vandaag zijn deze nog steeds actueel. Ze vormen een handleiding voor de weg naar je hart en je unieke authentieke zijn. Het Bijbelse mensbeeld waarbij de mens uit geest, ziel en lichaam bestaat die nauw met elkaar verbonden zijn, bracht mij op nieuwe denksporen. Vanuit het Joods-Bijbels denken ontwikkelde ik een schema van geest, ziel en lichaam met elk zijn specifieke functies. Vragen daarbij zijn: waar zijn de emoties gelegen? Wat is de plaats van de wil? Is de mens wel werkelijk vrij en is wilskracht wel zo waardevol? Hoe heeft het denken zijn plaats? Zien we daarin ook de motivatie van liefde of angst terug? Wat is de invloed van dit geheel op de mens en kunnen we dat beïnvloeden door therapie?
Deze zoektocht bracht de ingrediënten voor mijn Grondplan voor therapie
De Joods-Bijbelse metafoor is ontleend aan het verhaal van het volk Israël dat uit slavernij van de Egyptische Farao bevrijd werd en door de woestijn trok op weg naar het land dat God hun beloofde. Vóór ze dat land konden binnentrekken, moesten ze een rivier oversteken. Eenmaal in het beloofde land aangekomen, konden ze nog niet op hun lauweren rusten, want ze moesten het land in bezit nemen en reuzen bevechten. Het grondplan, dat zowel voor christelijke als niet-christelijke cliënten te gebruiken is, is verdeeld in vier stappen:
Stap één: op weg gaan. Daarin komen vragen aan de orde als: wat is je motivatie om op weg te gaan? Hoe ziet je ballingschap eruit? De metafoor ballingschap zegt dat je niet thuis bent, maar op vreemde grond. Je leeft niet vanuit je unieke authentieke zelf oftewel vanuit je hart. Het woord ellende heeft ook die oorsprong; letterlijk betekent het: uit het land. De Bijbel zegt in Spreuken 4:23: ‘Bewaar je hart boven alle dingen, want daaruit ontspringt het leven’. Als we niet meer thuis zijn, wordt leven overleven en verminderen de kwaliteit en zingeving. Mensen zeggen dan: ‘Is dit het nu?’
Stap twee: de oversteek (van de ene oever naar de andere). Je gaat van de ene bestaanswijze naar de andere bestaanswijze. Van slavernij naar vrijheid. Van overleven naar leven. Waar kom je vandaan, hoe ziet jouw vreemde grond eruit en waar wil je heen? Hoe ziet jouw beloofde land eruit? Dit verlangen wordt uiteindelijk geformuleerd in een hulpvraag.
Stap drie: de rivier. Hier gaat het om de veranderingsprocessen in het therapeutisch traject. In de rivier verliest de cliënt grond onder zijn voeten. De oude bestaanswijze werkt niet meer, terwijl hij zich de nieuwe nog niet heeft eigengemaakt. Dat kan beangstigend zijn voor de cliënt. Wat is dan de rol van de therapeut hierin?
Stap vier: de reuzen. Eenmaal op nieuwe grond gearriveerd, komen we nog reuzen tegen die we niet kunnen ontlopen. De vraag is of we die te lijf gaan of dat we terug gaan naar het oude, vertrouwde bestaan, de woestijn. Een relevante vraag hierbij is hoe je de cliënt uitdaagt het avontuur aan te gaan zonder zich te laten beheersen door angst.
Het benaderen van de mens als één geheel van geest, ziel en lichaam geeft ongekende mogelijkheden voor de reis naar huis. Er vindt een diepe verandering plaats door inzicht en het ontdekken van mogelijkheden om anders te handelen dan je gewend bent. Je weet wat je doet en waarom je het doet. Pas als je je daarvan bewust bent, kun je kiezen het anders te doen. Het beeld van jezelf, van de ander en van God verandert daardoor. Veel mensen, dat weet iedere therapeut, hebben een beeld van zichzelf en de ander, dat niet klopt met de werkelijkheid of waarheid. Zo blijkt ook het beeld van God vaak besmet te zijn met ideeën die niet overeenstemmen met het Godsbeeld dat de Bijbel schetst. Verkeerde beelden houden ons gevangen, ook verkeerde godsbeelden kunnen ons gevangen houden.
Het blijft verrassend en fascinerend om te zien hoe mensen kunnen veranderen van overleven naar leven. Hoe ze gaan van slavernij naar vrijheid. Die vrijheid is belangrijk, omdat je dan kunt kiezen waarvoor je je in het leven wilt inzetten. Dat heeft alles met zingeving te maken. Die geeft uiteindelijk een diepe voldoening en maakt dat ik mijn werk na al die jaren nog steeds geweldig vind.
Gineke Klinkhamer is orthopedagoog, psychosociaal therapeut, speltherapeut en TA-therapeut. Op vrijdag en zaterdag van de PSC-dagen verzorgt zij de workshop Grondplan voor therapie.
