Grip op gevoel: de wetenschap achter emotieregulatie

De wetenschap achter emotieregulatie werd lange tijd in de klinische praktijk behandeld als een vaag containerbegrip: iets met “je gevoelens de baas zijn”.

De Amerikaanse psycholoog James Gross, verbonden aan Stanford University, veranderde dat beeld in 1998 met een model dat inmiddels tot de meest geciteerde kaders uit de affectieve wetenschap behoort.

In zijn procesmodel stelt Gross dat een emotie geen momentopname is, maar een proces dat zich in fasen ontvouwt: een situatie doet zich voor, er wordt aandacht aan besteed, de situatie wordt beoordeeld (appraisal) en pas daarna volgt de emotionele respons, in gedrag, fysiologie en beleving (Gross, 1998).

Het cruciale inzicht van dit model is dat mensen op elk van die momenten kunnen ingrijpen, en dat het uitmaakt wanneer ze dat doen.

Gross onderscheidt vijf families van regulatiestrategieën die aangrijpen op verschillende punten in dat proces: situatieselectie (een situatie opzoeken of vermijden), situatiemodificatie (de situatie actief veranderen), aandachtsallocatie (de aandacht verleggen, zoals afleiding), cognitieve verandering (de betekenis van een situatie herzien, waaronder herwaardering) en responsmodulatie (ingrijpen nadat de emotionele reactie al op gang is, zoals het onderdrukken van een gezichtsuitdrukking).

De eerste vier noemt hij antecedent-focused: ze grijpen in vóórdat de volledige emotionele respons is opgebouwd.

).

In 2015 breidde Gross dit model uit tot het extended process model, waarin hij emotieregulatie explicieter koppelt aan zelfcontrole en waardering: iemand reguleert een emotie pas wanneer die als voldoende onwenselijk of hinderlijk wordt beoordeeld, waarna een keuze volgt uit het beschikbare repertoire aan strategieën, gevolgd door de daadwerkelijke uitvoering en monitoring van het effect (Gross, 2015).

Dat klinkt abstract, maar het is klinisch relevant: het verklaart waarom twee mensen in exact dezelfde situatie totaal verschillend reageren, en waarom eenzelfde strategie bij de één werkt en bij de ander averechts uitpakt.

Therapeuten die met dit model werken, brengen samen met de cliënt in kaart op welk punt in de keten de vastloop optreedt, bij de situatie zelf, bij de aandacht, bij de interpretatie, of pas bij de uitingsvorm van de emotie, en dat bepaalt welke interventie het meest kansrijk is.

Deze aanpak vormt inmiddels de basis van veel therapievormen die putten uit de wetenschap achter emotieregulatie.

Niet elke regulatiestrategie is even effectief, en dat is precies waar het model van Gross klinisch scherp wordt.

Twee strategieën zijn in honderden studies met elkaar vergeleken: cognitieve herwaardering (reappraisal), waarbij iemand de betekenis van een situatie herinterpreteert, en expressieonderdrukking (suppression), waarbij iemand de uiterlijke uitingen van een emotie tegenhoudt zonder de beleving zelf te veranderen.

Gross en collega Oliver John lieten in hun veelgeciteerde studie uit 2003 zien dat mensen die vaker herwaardering gebruiken structureel hogere niveaus van positief affect, betere interpersoonlijke relaties en een hoger welbevinden rapporteren, terwijl gewoontematige onderdrukking samenhangt met minder positief affect, meer vermijding in relaties en een verminderd gevoel van authenticiteit (Gross & John, 2003).

Het verschil zit in wat er fysiologisch en cognitief gebeurt.

Onderdrukking grijpt laat in het proces in: de emotionele respons is dan al opgebouwd, en het tegenhouden van de expressie kost aanzienlijke zelfcontrolecapaciteit zonder dat de onderliggende spanning afneemt, sterker nog, onderzoek met psychofysiologische metingen laat zien dat onderdrukking de sympathische activatie juist kan verhógen in plaats van verlagen (ScienceDirect, meta-analyse psychofysiologie onderdrukking vs.

herwaardering).

Herwaardering grijpt eerder in, bij de appraisal, waardoor de emotionele respons vaak al minder heftig ontstaat.

Recent EEG-onderzoek naar event-related potentials bevestigt dat herwaardering en onderdrukking verschillende neurale verwerkingstrajecten activeren bij het reguleren van verdriet, met herwaardering die vroeger in de informatieverwerking aangrijpt (Frontiers in Psychology, 2022).

Toch is de tweedeling adaptief-versus-maladaptief geen wet van Meden en Perzen.

Onderdrukking is niet per definitie schadelijk, in een cultuur of situatie waarin het tonen van emotie sociaal risicovol is, kan tijdelijke onderdrukking functioneel zijn.

Het probleem ontstaat wanneer onderdrukking de dominante, rigide en enige strategie wordt, ongeacht de context.

Dat sluit aan bij wat onderzoekers de “regulatoire flexibiliteit” noemen: niet de strategie op zich, maar het vermogen om strategieën te matchen aan de eisen van de situatie, blijkt de sterkste voorspeller van psychisch welzijn.

Deze nuance is belangrijk voor de psychosociale praktijk: cliënten leren niet simpelweg “positiever denken”, maar leren herkennen welke strategie in welk moment functioneel is, en welke averechts werkt omdat die het probleem alleen maar uitstelt.

Een overzichtsartikel naar de wetenschap achter emotieregulatie bevestigt dat cognitieve herwaardering effectiever is dan het onderdrukken van emoties, zowel voor beleving als voor geheugen.

Emotieregulatie is geen aangeboren eigenschap die kant-en-klaar aanwezig is; het is een vaardigheid die zich in de eerste levensjaren ontwikkelt, grotendeels via interactie met verzorgers.

Baby’s kunnen hun eigen fysiologische arousal nog nauwelijks moduleren en zijn voor regulatie vrijwel volledig afhankelijk van hun ouder, een proces dat ontwikkelingspsychologen co-regulatie noemen.

Wanneer een ouder consistent, tijdig en afgestemd reageert op de nood van een kind (troosten, spiegelen, geruststellen), leert het zenuwstelsel van het kind geleidelijk dat spanning hanteerbaar en van voorbijgaande aard is.

).

De hechtingsrelatie speelt hierin een sleutelrol.

Een ouder die voorspelbaar en sensitief reageert, biedt wat in de hechtingstheorie een “veilige basis” wordt genoemd: een uitvalsbasis van waaruit een kind de wereld durft te verkennen, met het vertrouwen dat troost beschikbaar is wanneer het misgaat.

).

Belangrijk is dat dit geen deterministisch verhaal is.

De ontwikkeling van emotieregulatie loopt door tot ver in de adolescentie, en co-regulatie door leraren, partners, vrienden en therapeuten blijft levenslang een herstelmechanisme.

Dat is precies waarom psychosociale therapie effectief kán zijn bij mensen die als kind onvoldoende co-regulatie hebben meegekregen: de therapeutische relatie zelf functioneert dan als een corrigerende ervaring van afstemming en voorspelbaarheid, van waaruit nieuwe, meer adaptieve regulatiepatronen kunnen worden opgebouwd.

Voor de klinische praktijk betekent dit dat de kwaliteit van de therapeutische relatie geen randvoorwaarde is, maar een werkzaam bestanddeel van de behandeling zelf.

Het leren voelen aan de hand van een ander laat zien hoe vroeg de wetenschap achter emotieregulatie al in de ontwikkeling van een kind een rol speelt.

Emotieregulatie wordt in de wetenschappelijke literatuur inmiddels beschouwd als een transdiagnostisch proces: problemen ermee liggen niet ten grondslag aan één specifieke stoornis, maar spelen een rol bij een breed scala aan psychische aandoeningen.

, 2017).

Ook Nederlandse klinisch psychologen zoals Caroline Braet wijzen erop dat destructieve omgang met emoties als woede en wanhoop aan de basis van veel psychopathologie ligt, en verwijzen daarbij naar het werk van Susan Nolen-Hoeksema over rumineren en vermijden als sterke voorspellers van depressieve klachten (GZ-psychologie, interview Braet).

Bij angststoornissen zien we vaak een patroon van experiëntiële vermijding: het actief uit de weg gaan van situaties, gedachten of lichamelijke sensaties die angst oproepen, wat op korte termijn opluchting geeft maar op lange termijn de angst in stand houdt doordat er nooit wordt geleerd dat de gevreesde situatie hanteerbaar is.

Bij depressie is rumineren, het herkauwen van negatieve gedachten zonder dat dit tot actie leidt, een centrale maladaptieve strategie die de stemming juist verlaagt in plaats van verheldert.

Nergens is de rol van emotieregulatie echter zo expliciet in het ziektebeeld verankerd als bij de borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS).

Marsha Linehan, zelf ervaringsdeskundige en grondlegger van de dialectische gedragstherapie (DBT), formuleerde een biosociale theorie waarin BPS wordt begrepen als het resultaat van een aangeboren emotionele kwetsbaarheid (hoge gevoeligheid, sterke reactiviteit, trage terugkeer naar baseline) in combinatie met een chronisch invaliderende omgeving, waarin emotionele reacties van het kind stelselmatig worden gebagatelliseerd, bestraft of genegeerd (Linehan, 1993).

Het gevolg is dat mensen met BPS nooit adequaat hebben leren reguleren, en grijpen naar extreme, vaak zelfbeschadigende strategieën, automutilatie, impulsief gedrag, dissociatie, om ondraaglijke emotionele pieken te doorstaan.

Dat maakt emotieregulatie niet een bijkomend symptoom van BPS, maar het kernmechanisme waar de stoornis om draait.

Als de emotieregulator vastloopt, biedt de wetenschap achter emotieregulatie concrete aanknopingspunten voor therapeuten om gericht te interveniëren.

De neurobiologische basis van emotieregulatie wordt doorgaans samengevat in het samenspel tussen de amygdala, betrokken bij het snel detecteren van emotioneel relevante prikkels, en de prefrontale cortex, die een remmende, sturende rol zou vervullen bij het moduleren van die respons.

Een meta-analyse van psychofysiologische-interactiestudies door Berboth en Morawetz, gepubliceerd in Neuropsychologia (2021), bevestigt dat succesvolle cognitieve herwaardering samenhangt met versterkte functionele connectiviteit tussen delen van de prefrontale cortex (met name dorsolaterale en ventromediale gebieden) en de amygdala, wat past bij het idee van “top-down” regulatie vanuit hogere corticale gebieden naar subcorticale emotiecentra.

Toch is voorzichtigheid op zijn plaats.

De populaire versie van dit verhaal, “de prefrontale cortex is het rationele brein dat de emotionele amygdala in bedwang houdt”, is een sterke versimpeling die in de wetenschappelijke neurowetenschap allang is genuanceerd.

Psycholoog Lisa Feldman Barrett, hoogleraar aan Northeastern University, bekritiseert in haar werk expliciet het idee van een gelaagd “reptielenbrein” met een emotioneel en een rationeel compartiment: het brein functioneert als een sterk verweven netwerk, niet als een hiërarchie van oude en nieuwe hersendelen die met elkaar concurreren.

Connectiviteit tussen amygdala en prefrontale cortex is bovendien correlationeel en contextafhankelijk vastgesteld, het bewijst geen eenduidige causale “controlerelatie”, en individuele verschillen in deze circuits verklaren slechts een deel van de variantie in regulatievaardigheid.

Een vergelijkbare waarschuwing geldt voor de polyvagaaltheorie van Stephen Porges, die in de traumatherapiewereld enorm populair is geworden als verklaring voor emotieregulatie via het autonome zenuwstelsel (met concepten als “ventrale vagus” en “freeze-respons”).

, recente evaluatie op ResearchGate/Clinical Neuropsychiatry, 2025).

Porges en aanhangers hebben deze kritiek op hun beurt weer bestreden als een verkeerde weergave van de oorspronkelijke theorie, een controverse die tot op de dag van vandaag niet is beslecht.

Voor de psychosociale praktijk is de les niet dat lichaamsgerichte, op het zenuwstelsel gerichte interventies waardeloos zijn, maar dat therapeuten voorzichtig moeten zijn met stellige neurobiologische verklaringen die cliënten pseudo-medische zekerheid geven over mechanismen die wetenschappelijk nog volop worden bediscussieerd.

In de Nederlandse psychosociale hulpverlening vertaalt dit alles zich naar concrete, goed onderbouwde interventies. Het Trimbos-instituut biedt de VERS-training (Vaardigheidstraining Emotie Regulatie Stoornis) aan, een groepstraining gebaseerd op DBT-principes voor mensen met borderlineproblematiek, die in de multidisciplinaire richtlijn persoonlijkheidsstoornissen wordt aangemerkt als bewezen effectieve, kosteneffectieve interventie (Trimbos-instituut, VERS-training). Daarnaast bestaan er transdiagnostische protocollen zoals EuREKA, gericht op emotieregulatietraining bij kinderen en jongeren met uiteenlopende psychische klachten, precies vanuit de gedachte dat emotieregulatie een onderliggend mechanisme is dat de grenzen van DSM-classificaties overstijgt. Voor de psychosociaal therapeut betekent dit een praktijk die het procesmodel van Gross als kompas gebruikt, waar in de keten loopt het vast?, gecombineerd met de erkenning dat vroege hechtingservaringen, actuele levensomstandigheden en het vermogen tot flexibel schakelen tussen strategieën samen bepalen of iemand overeind blijft onder emotionele druk.

Bronnen

• Gross, J.J. (1998). The Emerging Field of Emotion Regulation: An Integrative Review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299.
• Gross, J.J. (2015). Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26.
• Gross, J.J. & John, O.P. (2003). Individual Differences in Two Emotion Regulation Processes: Implications for Affect, Relationships, and Well-Being. Journal of Personality and Social Psychology, 85(2), 348–362.
• Sloan, E., Hall, K., Moulding, R., Bryce, S., Mildred, H. & Staiger, P.K. (2017). Emotion regulation as a transdiagnostic treatment construct across anxiety, depression, substance, eating and borderline personality disorders: A systematic review. Clinical Psychology Review, 57, 141–163.
• Linehan, M.M. (1993). Cognitive-Behavioral Treatment of Borderline Personality Disorder. New York: Guilford Press.
• Kopp, C.B. (1989). Regulation of distress and negative emotions: A developmental view. Developmental Psychology, 25(3), 343–354.
• Berboth, S. & Morawetz, C. (2021). Amygdala-prefrontal connectivity during emotion regulation: A meta-analysis of psychophysiological interactions. Neuropsychologia, 153, 107767.
• Grossman, P. & Taylor, E.W. (2007). Toward understanding respiratory sinus arrhythmia: Relations to cardiac vagal tone, evolution and biobehavioral functions. Biological Psychology, 74(2), 263–285.
• Grossman, P. e.a. (2025). The Polyvagal Theory Is Untenable: An international expert evaluation of the polyvagal theory and commentary upon Porges. Preprint/manuscript, via ResearchGate; besproken in Clinical Neuropsychiatry.
• Feldman Barrett, L. (2020). Seven and a Half Lessons About the Brain. Boston: Mariner Books.
• Trimbos-instituut. VERS-training (Vaardigheidstraining Emotie Regulatie Stoornis) voor professionals. Geraadpleegd via trimbos.nl.
• Trimbos-instituut. Erkende interventie: Beeldend Therapeutische Emotieregulatie Groep. Geraadpleegd via trimbos.nl.
• GZ-psychologie.nl. Therapeuten en onderzoekers over emotieregulatie (interview met o.a. Caroline Braet, met verwijzing naar onderzoek van Susan Nolen-Hoeksema).
• Augeo Kennis. Emotieregulatie (over ontwikkeling van zelfregulatie en co-regulatie bij kinderen).
• Frontiers in Psychology (2022). The effect of cognitive reappraisal and expression suppression on sadness and the recognition of sad scenes: An event-related potential study.
• ResearchGate (Ochsner e.a., overzichtsartikel). The Extended Process Model of Emotion Regulation: Elaborations, Applications, and Future Directions.

Meer lezen over deze aanpak? Bekijk de thema-pagina psychosociale therapie voor een breder overzicht.

De wetenschap achter emotieregulatie blijft zich ontwikkelen, met steeds preciezere inzichten in wat wel en niet werkt.

Overclaims over quick fixes doen de wetenschap achter emotieregulatie geen recht: duurzame verandering kost tijd en oefening.