Haptonomie als way of life

Onlangs verscheen het boek Goud in handen, Haptonomie voor mensen die niks mankeren geschreven door Eric Elbers. Het boek laat zien hoe praktisch en kristalhelder haptonomie is.

“Ik heb geprobeerd haptonomie niet te beschrijven in mijn boek, maar te laten voelen terwijl je leest. Dat je als lezer denkt: dat voel ik ook, of oh ja, daar krijg ik het ook benauwd van. Ik wilde het onderwerp haptonomisch en dus voelend beschrijven”, legt Eric Elbers uit.

“Haptonomie is eigenlijk net als skiën. Want hoe kun je nu een lichamelijk ervaring op papier overbrengen? Dat is best lastig en dus een uitdaging bij het schrijven van mijn boek.

Ik wil met mijn boek de tastzin opnieuw onder de aandacht brengen bij de gehele Nederlandse bevolking en uitstralen dat haptonomie is voor mensen die niks mankeren. Dat is ook de pay off van mijn boek.

Als je op de fiets zit, ben je met je tastzin bezig. Als je een boterham smeert, de deur opendoet, een glas optilt, met je kinderen de straat oversteekt, je tastzin heb je de hele dag bij je. Het is een soort vergeten zintuig. We kijken en luisteren vooral en dat voelen is een beetje in een vergeten hoekje terecht gekomen.”

“Het gedachtegoed heet haptonomie. Dat woord is in het leven gebracht door Frans Veldman. Hapsis is het Griekse woord voor voelen en nomos voor wetmatigheid. Frans zelf heeft altijd gezegd dat we allemaal unieke wezens zijn, maar ook dat ons voelen volgens bepaalde patronen loopt. Daar zitten wetmatigheden in. Die wetmatigheden van de tast heeft Frans Veldman beschreven en dat is de haptonomie geworden.

Het lichaam is eigenlijk een soort antenne, die continue met zijn zintuigen signalen uit de omgeving opvangt en je informeert over wat er wordt opgevangen. Wat ruikt dat lekker, of wat kijkt die persoon toch of wat een mooi uitzicht. Dat raakt op de een of andere manier ook vanbinnen. Het lichaam geeft een signaal over die waarneming buiten. Niks meer en niets minder dan dat.

Nu komt het wel eens voor dat je signalen negeert. Je gaat over je vermoeidheid heen, je drukt je angst weg of je onderdrukt je woede. Je parkeert dan eigenlijk die gevoelens of indrukken eventjes in je lijf en dat kan vol druppelen. Er kunnen eenmalig heel erge dingen gebeuren waar je geen raad mee weet en die je dan opslaat in je lijf. Hierbij kun je denken aan ongevallen, misbruik, geweld ofwel grote trauma’s. Maar er kunnen ook kleine dingetjes zijn: ga recht zitten, je mag pas van tafel als je bord leeg is. Dat zijn geen dingen waar je dood van gaat en eenmalig is dat ook niet traumatisch. Maar als dat steeds gebeurt, kan dat in je lijf zorgen voor ophoping; vervuiling zou je kunnen zeggen.

Ik geef hierbij graag een praktisch voorbeeld, want ik wil niets liever dan haptonomie uit de zweefhoek halen en praktisch maken. Als een kindje ‘s nachts wakker wordt, weten de meeste ouders intuïtief dat ze het kind op moeten pakken uit het wiegje om het te koesteren en nabijheid te laten voelen. Op een gegeven moment gaat het kindje geeuwen en dan kun je het terugleggen in het wiegje en slaapt het verder. Het gekke is dat volwassenen dat ook nog steeds willen. Maar dat doen we niet meer. Bij ieder zorgje wil je eigenlijk gerustgesteld worden voor de zorg die je hebt. En zoals een moeder een kindje uit de wieg kan halen, kan een haptonoom of een haptotherapeut iemand die liefdevolle nabijheid even laten voelen, waarbij je als het ware die connectie weer maakt met je vader of moeder of als je volwassen bent, met de wereld om je heen. Een aanraking is daarin cruciaal.”

“Met mijn boek wil ik ook laten zien, hoe we elkaars haptonoom kunnen zijn. Om een alledaags voorbeeld te noemen: wanneer je naar de kapper gaat, knipt de kapper jouw haren. Je kunt voelen aan de manier waarop de kapper je haar vasthoudt en de schaar hanteert, of hij of zij er met zijn gedachten bij is. Je kunt het gevoel hebben dat je behandeld wordt als mens of je kunt het idee hebben dat dat haar op je hoofd zo snel mogelijk in model moet zitten om plaats te maken voor de volgende klant.

Wanneer je op je fiets rijdt, kun je door die fiets voelen wat de kwaliteit van de weg is, waarop je rijdt. Het zijn allemaal van die wetmatigheden; informatie die je lijf als eerste waarneemt en die er ook voor zorgt dat je kunt functioneren. Bij hobbeltjes of zand op de weg ben je onmiddellijk alert en weet je lichaam wat je moet doen. Daarna maak je pas een verhaal: ‘goh ik dacht dat ze geasfalteerd hadden’ of ‘hé, ben ik hier al’.

In de volksmond ga je naar een haptonoom, als je al van alles geprobeerd hebt. De huisarts kan niets vinden, een psycholoog of fysiotherapeut weet het ook niet meer, dus: ga dan maar naar een haptonoom, misschien kan die nog iets doen. Als slot van een verhaal.

We zouden eigenlijk iedere dag elkaars haptonoom kunnen zijn. Als je een vriend of vriendin hebt die in de put zit, is dat niet ineens een patiënt. Die vriend of vriendin wil zijn of haar verhaal doen en nabijheid en geruststelling voelen. Die kun je bieden door je aanwezigheid, door een hand op de schouder te leggen of iets zeggen/doen wat jouw nabijheid en je werkelijke interesse in hem of haar benadrukt. Als je haptonomie als een therapie ziet, kom je als laatste bij een haptotherapeut uit. Maar ik zie haptonomie meer als een way of life en dan zou je eigenlijk als eerste bij een haptonoom moeten zijn.”

“Aanraken is wederkerig. Als ik mijn hand op iemands rug leg, voelt die persoon mijn hand en tegelijkertijd voel ik met mijn hand die rug. Dat is wederkerig. Het voelen en de nabijheid worden onderstreept door die aanraking. Mensen zijn sociale wezens. We zijn gebouwd om aangeraakt te worden.

Maar soms voelt een aanraking niet prettig. Dat onderstreept dat aanraking wederkerig is. Zo moet degene die aangeraakt wordt, daar wel voor openstaan. Frans Veldman heeft het hierover prudentie. Het gaat om heel zorgvuldige afstemming over en weer, want als iemand in jouw persoonlijke ruimte komt, gaat het niet meer over aanraken, maar wordt het grijpen of vastpakken.

Vaak voel je direct wanneer je aangeraakt wordt of wanneer het gaat om vastpakken of grijpen. Het ene voelt goed, het andere juist niet. Als je aanraakt zit er iets onvoorwaardelijks in. Dat is goed voor beiden. Op het moment dat het gaat over grijpen, is het een eenzijdige actie en dan heeft het ook een bedoeling. Met de aanraking legt degene die aanraakt, zijn of haar wil op aan de ander.

Wanneer iemand te dicht bij je staat, zit diegene in jouw zone en daar kun je het bijvoorbeeld benauwd van krijgen. Dat benauwd krijgen is een lichamelijke sensatie.

Of wanneer iemand je bij de arm pakt om samen gearmd verder te lopen, kan dat te dichtbij zijn. Je hoofd gaat de andere kant op of je verstrakt in je lichaam. Je voelt dat je dit niet wil. De wetmatigheid van het voelen is die verkramping, het benauwd krijgen of je hoofd afwenden. Dat zijn signalen van je lichaam dat er iets staat te gebeuren in je omgeving wat niet veilig voor je is. Of niet prettig, niet aangenaam.”

“Op het moment dat je een signaal krijgt van je lichaam, zul je allereerst bij jezelf te rade moeten gaan wat er precies gebeurt. Je voelt bijvoorbeeld verstrakking in je lichaam wanneer iemand zijn arm inhaakt om gearmd verder te lopen om bij dit voorbeeld te blijven. Het eerste dat je opmerkt, is die verstrakking bij jezelf. Misschien ben je geneigd te denken: nou ja, het is maar voor even, dus ok dan maar of zo erg is het nu ook weer niet, dus ik laat het maar. Je lichaam raakt dan in verwarring. Je lichaam zegt dat het dit niet wil, maar je hoofd zegt ’laat maar’.

Frans Veldman zou zeggen: wees opmerkzaam dat het gebeurt. Die signalen van je lichaam kun je omzetten om in beweging te komen. Een emotie is een signaal van je lichaam om in beweging te komen. Veldman zegt dus hiernaar te luisteren en een betekenis te vinden tussen wat je lichaam aangeeft en de gebeurtenissen buiten je, en vervolgens iets te doen. In het geval van het voorbeeld zou iemand zijn arm kunnen laten hangen, zodat de ander iets opmerkt en loslaat. Zo heb je je vrijheid herwonnen. Dit vereist moed. Voor hetzelfde geld vraagt de ander wat er aan de hand is en dan kan er een ongemakkelijke situatie ontstaan. Het vraagt dus moed om te luisteren en te handelen naar de signalen van je lijf.”

“Om het proces samen te vatten kun je spreken van drie stappen. De eerste stap is de waarneming. Je lichaam protesteert en je hoofd raakt misschien even in dubio. De tweede stap is dat je iets doet. Idealiter is de derde stap dat je dan kijkt of je aan die ervaring woorden kan koppelen. Dat kunnen grens-stellende woorden zijn. ‘Het is heel gek, maar gearmd lopen vond ik als kind al niet fijn.’ Dat zou een reactie kunnen zijn. De ander schrikt dan misschien even en voelt zich ongemakkelijk.

Je kunt ook iets geruststellends zeggen als: wat lopen we hier eigenlijk gezellig samen. Ik geniet ervan. De ander kan het zo opvatten dat het niet nodig is arm in arm te lopen om te ervaren hoe bijzonder het is daar samen zo te lopen. Daarmee heb je het doorbroken. Het vinden van de juiste woorden zit tegen de poëzie aan. Het moet precies passen. Als je woorden kunt vinden over bijvoorbeeld erbij horen of om je genegenheid voor een ander letterlijk handen en voeten te geven, maak je de cirkel rond. Als je de woorden eraan gekoppeld hebt, wat echt een kunst is en moed vraagt, heb je voor de volgende keer een nieuwe uitgangspositie. Je hebt je ruimte teruggewonnen.”

“De verbinding tussen gedrag en je basisbehoefte wordt ook gelegd in geweldloos communiceren van Marschall Rosenberg. Aan iedere waarneming zit iets dat je voelt. Dat voelen heeft te maken met iets dat je nodig hebt en met een verlangen aan bijvoorbeeld aandacht of waardering of erkenning. Dat zet je om in een verzoek. Niet in een commando, maar in een verzoek. Ook hier is het gebruik van de juiste woorden cruciaal. Daarmee is de geweldloze communicatie dus nauw verbonden aan haptonomie.

Ook het systemisch werk van Bert Hellinger is verbonden aan de haptonomische manier van leven, want in die gevoelsindrukken die je hebt, zitten je vader en moeder. Of je ze nu lang of kort hebt meegemaakt. Of ze nu bij elkaar zijn of niet. Je bestaat voor de helft uit cellen van je vader, voor de andere helft uit cellen van je moeder en uit het gedrag dat ze je hebben voorgeleefd. Kinderen kijken hoe hun ouders het doen. Dat zijn blauwdrukken die ze opslaan tot het moment dat ze zelf een relatie krijgen en er dan mee gaan experimenteren.”

“Een ander aanpalend vakgebied is de psychologie. De psyche gaat over de geest of over het denken, maar psychologie en haptonomie liggen in elkaars verlengde. Het zijn geen tegenstellingen. Het is niet denken of voelen. Het is allebei belangrijk.

In de psychologie begint steeds meer belangstelling te ontstaan voor het lichamelijke in plaats van wat vinden we ervan. Lichaamsgericht werken wordt door steeds meer psychologen omarmd. Er zijn steeds meer combinaties van haptotherapeuten en psychotherapeuten.

Ook leefstijl is van belang bij een haptonomische manier van leven. Leefstijl heeft alles te maken met je lichaam. Als je rotzooi in je lichaam stopt, heeft dat consequenties voor de manier waarop je in het leven staat.

En dan is er nog een spirituele component. De zingevingsvraagstukken. Als je het hebt over een way of life, gaat het er niet om wat wil ik worden, maar wie wil ik zijn. En dat is een essentiële vraag bij de haptonomie. Een grote vraag. Maar het antwoord op heel grote vragen als deze, zit gewoon in je lijf.”

“Ik heb mijn boek een ondertitel meegegeven: Haptonomie voor mensen die niks mankeren. Dat heb ik niet voor niets gedaan. Ik wil ermee aangeven dat voelen en het gebruiken van je tastzin van alle dag is. Het is ontdaan van iedere zweverigheid of spiritualiteit. Het gaat er niet om of je erin gelooft. Een hand die je geeft aan een ander, daar krijg je informatie van terug en dat opent of sluit bij jou de deur. Ik wil benadrukken dat haptonomie net zo alledaags en net zo gewoon is als ademhalen.

Haptonomie is voor mij dan ook een zijnswijze. Een way of life. De drie stappen waar ik het over had zijn als een soort dans of uitwisseling van verlangens en behoeften, die soms zorgen voor resonantie, maar ook wel eens voor ruzie en conflict.

Ik hoop dat haptonomie vooral ook aards is. We moeten het klein houden en luchtig. We moeten dingen kunnen bespreken. Daarbij kan humor helpen. Het is iedere dag weer proberen. Iedere dag moet je het weer met je nieuwe waarnemingen doen.”

“Waar het om gaat is, dat je een connectie maakt met de wereld om je heen. Niet als toeschouwer. Je kijkt niet van de ene kant van de deur naar het leven. Je bent het leven. Je maakt onderdeel uit van het leven. Dat is de kern. Het is veel meer ‘ja’ zeggen tegen het leven, dan een trucje leren en dat toepassen op de mensen om je heen.”

www.ericelbers.nl